Literatuur in Drenthe 1816 - 1956

Bij dizze literatuurstudie maak wij daankbaar gebruuk van de beknopte inhold van het wark dat oens op welwillende wieze aneleverd is deur dr.H.Nijkeuter, die in zien dissertatie van 2001 an de RU in Grunning: ‘De pen gewijd aan Drenthe’s dierbren grond’ een goed aoverzicht egeven hef van de ontwikkelings in de schrieverij van Drenthe in de jaoren 1816 - 1956:


Regionale literatuur hef töt nou an toe niet veule andacht van de literatuurhistorici ekregen, en Drenthe zienende is daor gien uutzundering op. Een körte bespreking van de streekliteratuur wördde egeven deur W.J.M.A. Asselbergs in Het tijdperk der vernieuwing van de Noordnederlandse letterkunde, diel negen van de Geschiedenis van de letterkunde der Nederlanden (1951), zunder dat e zee waorumme of hoe de schrievers en heur wark ekeuzen waren. Allent Harm Tiesing wördde enuumd. Aj meer as ‘n ieuw geschiedschrieving bekiekt, van Jonckbloet töt an Schenkeveld-Van der Dussen, dan moej haoste wel deinken dat de regionale lettern daor nog minder as ‘n raandverschiensel bint: miesttieds wördt die hielemaole niet enuumd.
Niet er um bint er van 1842 of an in Drenthe zunder underbrekings literaire teksten eschreven en uutegeven; dat, dizze previncie hef genogt materiaal veur een literatuurgeschiedenis.

Veuróf

Dr.H.Nijkeuter zien studie is eschreven um een zo volledig meugelijk aoverzicht van de literaire bedrievigheid in Drenthe te geven; van ‘t vrogste begun töt an ‘t midden van de twintigste ieuw. De twiede doelstelling was um de literaire productie een stee te geven in de economische, poletieke, godsdienstige, maatschappelijke en culturele ontwikkelings - zowel laandelijk as regionaal. De butenlaandse invloeden bint daorbij niet vergeten. Dat hef as gevolg, dat 1842 niet zundermeer ‘t begun van dizze studie is: ‘t schrieven en ‘t uutgeven van literair wark hebt allebei een veurgeschiedenis.

Bename in de niggentiende ieuw kuj de invloeden van de Europese literatuur vernimmen; in de twintigste ieuw zie wij dat Dreintse schrievers ansluting zuukt bij collega’s in ‘t hiele Nedersaksische taalgebied.

Staodigiesan hef de streektaal een belangrieke stee in de Dreintse literatuur ekregen. Of contact mit de Nederlaandstalige lezer daor onmeugelijk deur wördt, is nog mar de vraoge. De historici van de ‘officiële’ letterkunde hebt de Dreintse literatuur niks in de reken: dat wark laot zij an dialectologen en regionalisten aover. An de aandere kaante moej zeggen dat veule Dreintse schrievers keken - en kiekt - naor ‘t volkskuundige verleden van heur streek. Zo hef Johan Hidding beweerd, dat e ‘het reservaat van de Drentse taal’ in de bienen holden wol, met dat e in elke tekst ‘n old dialectwoord schreef. Grootkaans dat de Dreintse literatuur een reservaat blef, daor as ‘t verleden en de folklore in aoverheerst en ‘t neimoodse wied vurt te zuken is. Mar streektaal is gien veurweerde um regionale literatuur te schrieven, ok in Drenthe niet.

Dreints op pepier

Al bij ‘t begun van de Dreintse literatuur wördde der - zunigies an - gebruuk emaakt van de streektaal. Mar dat was meer een stijl- as ‘n communicatiemiddel. Evenwels in de Nederlaandse letterkunde gebruukten schrievers dat middel vake um de lacherds op heur haand te kriegen. Dat verklaort de twiefelachtige name die as ‘t woord dialect ekregen hef. Pas in ‘t begun van de twintigste ieuw brak het Dreints deur as taol veur bellettristisch wark. Dat er in ‘t tiedpark van de Romantiek veur ‘t eerste Dreintse literatuur in drök uutegeven wördde, wil vanzölf niet zeggen dat er veur die tied niet eschreven wördde. In hiel wat huusarchieven van veurname femilies zit manuscripten van literair wark en dan bename gelegenheidspoëzie. ‘t Ienigste dat - veur zowied bekend is - op literair gebied epubliceerd wördde, bint dree gedichten van Barbara Maria van Lier (1751-1778). Hiernao stun de drökpars weer lange tied stille, temiensen veur literaire teksten.

Ien van de literaire genres die ze in de Romantiek beoefenden, was ‘t reisverhaal. Daorin beschref de schriever de laandschup, de meinsen, de middels van bestaon, de geschiedenis, de bouw- en bieldhouwkuunst van de streek die as e bereisde. Dat algemien-Europese genre stun an ‘t begun van de Dreintse literatuur, en de andacht gunk dan al gauw zowat allent mar naor ‘t verleden, in ‘t bezunder naor de olde gebruken en gewoonten. Mettertied kwaamp daor nog de belaangstelling veur de streektaal bij.

In dit hiele preces speulden domeneers en underwiezers een belaangrieke rolle: zij deuden veul veur ‘t culturele leven, zij richtten ‘departementen’ - ofdielings van de Maatschappij tot Nut van ‘t Algemeen - op, hölden lezings aover neie laandbouwmethoden, stichtten rederiekerskamers, zang- en meziekverienigings én schreven zölf literair en folkloristisch wark. Paartie lu -veural domeneers - waren gien geboren Drenten, mar wel immigranten, die goed opgaon waren in de samenleving. Töt wied in de twintigste ieuw hadden dizze typische dörpsintellectuelen invloed op de Dreintse cultuur.

Pionierswark

Veur zowied bekend, is de eerste publicatie in de streektaal het gedicht Zaomensproak over ‘t Broabands opreur, tussen Baerent, Greet en Harrem; het stiet in de Drentse Volksalmanak (DVA) van 1837 en ‘t wördde eschreven deur ‘Een Drenther’ (kiek ok mar ies bij de literatuur van les 1). In ‘t jaor 1842 kwaamp de Dreintse literatuur veurgoed van de grond mit het uutkomen van de eerste twie ofleverings van ‘t boek Drenthe in vlugtige en losse omtrekken geschetst, door drie Podagristen. Dit trio zul volksverhalen, volkskuundige feiten en dialectwoorden verzameld hebben op een voetreize van Bentheim - daor wolden zij betern van de kwaal podagra - hen Assen. Van ‘t dreetal D.H.van der Scheer, A.L.Lesturgeon en H.Boom hef de eerste de reize misschien niet mitemaakt; of de aandern hum warkelijk elopen hebt, is nog mar de vraoge. Hoe as ‘t ok is, heur verhaal is een Dreintse variant van de reisbeschrievings zoas E.J.Potgieter en J.van Lennep die al eschreven hadden – um bij de Nederlaanders te blieven. De dree Podagristen staot an ‘t begun van een hiele stroom van letterkuundige boeken. In eerste waren dat veural romans en novellen.

In dezölfde tied woonde in Dwingeloo de domeneer C.van Schaick. Die kuj reken as een pionier van de dörpsnovelle in Nederlaand. Daor hef e J.J.Cremer de loef mit ofesteuken. Um te begunnen verdreintst'e een boek van zien Zwitserse collega A.Bitzius, alias Jeremias Gotthelf, dat e Geert (1847) nuumde. Zien Tafereelen uit het Drentsch dorpsleven (1848) is een oorspronkelijk wark en hef in de Nederlaandse letterkunde mar ’n köppeltie veurgaangers, zoas Schetsen uit de Pastorij te Mastland (1843) van C.E.van Koetsveld. Argens aans in Europa was de dörpsnovelle of boerenroman al populair, wat blek uut ’t Zwitserse geval. In Drenthe zul Van Schaick eerst in meer as honderd jaor nao-evolgd wörden. Dat dit - niet allent mar positieve - verschiensel in de Dreintse literatuur zoelange bestaon ekund hef, kwaamp deur ’t fuliton: literaire producten as een dörpsnovelle wördden - nao publicatie in de kraant en as ’t leesdersvolk der verlet van hadde - vake as boek uutebracht. Vrogge veurbielden daorvan bint Hannegien en Vioelen-Kobus van J.Pol, die um 1887 in de NPDAC estaone hadden.

Twiede helft niggentiende ieuw

De Hoogeveinse schrievers J.van der Veen Azn. en A.A.Steenbergen kregen bekendheid. Allebeiden schreven zij een groot en ofwisselnd oeuvre; de butenissige Steenbergen hef mit een paor mystificaties gaanks ewest.

Veur ’t teniel waren tussen 1850 en 1900 de rederiekerskamers belaangriek. Zij bluiden in veul Dreintse plaotsen. Dat kwaamp ok met, deurdat zij smangs eigen tenielschrievers hadden, die ‘maotwark’ meuken. De bekendste huusschrievers van tenielstukken waren P.C.J.Meys en G.Broekhuizen.

Um ’t midden van de niggentiende ieuw wördden der minder literaire teksten in ’t locht egeven; dat kwaamp, dat de DVA nao 1851 ophöld te bestaon. As schrievers nou heur wark drukken wolden laoten, waren zij veur ’t mieste anewezen op kraantenredacties en boekuutgevers. Eerst in 1883 - aj een mislukking in 1868 niet metrekent - kwaamp er weer een neie publicatiemeugelijkheid in de vörm van de Nieuwe Drentse Volksalmanak (NDVA), under redactie van H.Hartogh Heijs van Zouteveen.

Begun twintigste ieuw

Zo um 1890, an ’t ende van de laandbouwcrisis, kwaamp Drenthe in ’n sociaal-economische stroomversnelling. De modernisering van de agrarische sector warkten G.F.Crone en Harm Tiesing op pepier an met. In heur artikels aover dit underwarp luten zij zien dat ze bij de tied waren, mar daor schreven zij vanzölf nog gien literatuur mit. Wel luut Harm Tiesing in zien fulitons en tenielstukken zien dat neie laandbouwmethoden en coöperatie de boeren veule goeds brachten, mar zien literaire wark is veur ’t mieste een lofzaang op ’t mooie plattelaand. Een fuliton van Tiesing dat kört nao 1900 in de kraant kwaamp, was Zien broed verloren (1902-1904); eerst veertig jaor later zul ‘t, met twie aander, as boek uutebracht wörden.

’t Ende van de laandbouwcrisis en de ieuwwisseling waren agil gien breuk veur de Dreintse literatuur. Op die meniere bleef de slim romantische andacht veur de dörpsnovelle bestaon. Daor kwaamp nog bij, dat er in de eerste dartig jaor van de twintigste ieuw niet veule boeken uutkwamen. Veur de Dreintse literatuur leek de twintigste ieuw nog later te begunnen as veur de westerse samenleving in ’t algemien: niet in 1914, mar pas zo um 1930. Dat slat dan allent op de umvang van de schrieverij; wat as de inhold anbelaangt, veraanderde der ok nao 1930 niet veul. Dat leste blek wel uut L.Jonker zien succes mit Harm, Boer’nlèv’n an de Riest, dat um 1928 as fuliton uutekomen is en naotied as boek uutegeven wördde. Net zo gunk het mit ’t vervolg Harm, de boer van ’t Hoogelaand, dat uuteindelijk in 1939 as boek op de mark kwaamp. Ok aandere schrievers legden heur in die tied op de boerenroman toe en de jaoren dartig vertoonden een zekere blui van dit genre. Enuumd wördt hier J.H.Bergmans-Beins mit Het bloed kruipt waar het niet gaan kan (1933) en H.van Dijk mit zien boek Luuks Hilbers jonges (1935). Allebeide kwamen zij der op de bekende maniere, dus naodat zij eerst as fuliton heur weg naor ’t volk toe verkend hadden.

Belaangriek jaor in de Dreintse schrieverij hef 1935 ewest, doe as Anne de Vries mit zien roman Bartje op de lappen kwaamp. De Vries zörgde derveur dat Drenthe zien eerste kienderroman kreeg en het boek veroverde in vliegende vaort hiel Nederlaand.

In juni 1929 wördde ’t maondblad Drente opericht, dat veural in zien eerste tien jaorgaangen veul literair wark opnaamp. Het wördde een begeerd publicatiemiddel veur bekende schrievers en literaire neikomers.

Landbouw en Maatschappij

De jaoren dartig zaten in de greep van de economische crisis. Een regelrecht gevolg daorvan was de oprichting en ’t optreden van de Nationale Bond Landbouw en Maatschappij, dat ok ’n köppeltie Dreintse schrievers inspireerde. Zij schreven tendensliteratuur, daor as de boerenactivisten daankber gebruuk van meuken. J.H.Holm, zölf boer, was de bekendste en productiefste vertolker van het ‘gesunde Bauernempfinden’. In veule fulitons verwoordd’e de gevulens van zien collega’s en prees e de neie bond an as een redder in de nood. Ok schreef Holm een openlochtspel dat op de laanddag van 1938 veur ’t volk van Laandbouw en Maatschappij opevoerd wördde. A.W.Kamp en J.Poortman schreven ok zuk soort propegandastukken um de laanddagen op te fleuren. Holm wördde al veur de oorlog lid van de NSB en keus in 1940 partij veur de Duutse bezetter. Paartie zwakgetalenteerde schrievers, die ok lid van de boerenbond ewest hadden, gungen hum nao.

Kultuurkamer

Ien van de maotregels daor as de nazistische overheid greep op de Nederlaandse cultuur mit prebeerde te kriegen, was de Nederlandse Kultuurkamer in feberwarie 1942. An ’t ende van dat jaor begunde die instelling in Grunning een Gewestelijk Bureau, dat mit de Dreintse literatuur gaanks zul deur mitwarker J.J.Uilenberg. As ‘gewestelijk correspondent’ hadde hij de taak Dreintse schrievers aover te halen um heur an te melden bij de Kultuurkamer. Schrievers die niet ineschreven stunden, muchten niet publiceren. Van de bekende schrievers meldden heur niet veule. Je niet anmelden gaf weinig muite, umreden dat gienende van zien pen leven huufde, op Anne de Vries nao. Mar die kun op de verdiensten van zien veuroorlogse successen teren.

Groter was de liefhebberij bij goenende van ’t twiede soort; een köppeltie hadde heur al veur de bezetting in rechts-radicale kringen beweugen. Eindelijk kregen zij de kaans um heur literair gelden te laoten; oorspronkelijk was daor gien veurweerde veur.

Dat de nationaal-socialistische cultuurpoletiek naor ’t olde weerum wol, völ in Drenthe niet iens op: töt dan an toe had de Dreintse literatuur zowat ’t zölfde ewest as de boerenroman. De bezetter kun dat allent mar mit plezier ankieken, umdat de boer - volgens de Blut-und-Bodenleer - een bulte weerd was veur de propeganda. Ook de Dreintse belaangstelling veur olde volksgebruken wördde vanzölf deur kuunstbaozen wardeerd, veur wel ‘Volk’ een mythische klaank hadde. En de Nedersaksische dialecten wördden as ’n biendmiddel eziene tussen Oost-Nederlaanders en ’t ‘stamverwaante broedervolk’ an de aandere kaante van de gruppe. Een hiele tiedlaang hadden dat zuver achtensweerdige dinger van de regionale literatuur ewest, mar in de jaoren dartig kuj daor minder zuvere tendensen in vernimmen. Het is spietig, dat de Dreintse schrievers niet op de klompe espeuld hebt, doe as zij zagen dat heur lievelingsgenres staodigiesan misbruukt wördden.

Opportunisme lek wel de belaangriekste reden dat schrievers bij de Kultuurkamer gungen. Dizze Duutsgezindheid wördt deur underzukers miesttieds in ‘grijstonen’ eschilderd, temiensen as de anmelders daorvan gien dudelijke nazi-propeganda eschreven hebt. Zuk soort teksten bint wel ofedrukt in Dreintse nazi-periodieken, mar zij bint niet eschreven deur kultuurkamerleden. ’t Wiedste gunk Holm: hij wördde mitwarker van de Nederlandse Oost-Compagnie. Dree leden die nog mar kört in Drenthe woonden, waren felle nazi’s.

Uilenberg was óf een opportunist, óf een verbliende idealist: hij hadde nog nooit an poletiek edaone, mar veur de Dreintse literatuur en streektaal - die e hoog hadde - gunk e warken veur de bezetter.

RON en RONO

Kört nao de bevrijding wördde in de stad Grunning de Regionale Omroep Noord (RON) opericht. In 1946 wördde begund mit ’t uutzenden van ‘t ‘Drents Kwartier’, een gevarieerd pregramma aover Dreintse underwarpen. Mettertied wördde de zendtied veur Drenthe uutebreid en daorbij kwaamp de cultuur volop an bod. Der wördden heurspeulen, kleinkuunstpregramma’s en literatuurkritieken uutezönden. Bezunder populair wördde Max Douwes, die as Mans Tierelier een bulte amusante veurvallen in een bedacht Dreints dörp vertöl en zölf de heufdrolle veur de micrefoon speulde.

Deur die pregramma’s hef de RON, van 1955 of an RONO, belaangriek ewest veur ’t literaire klimaat in Drenthe. Deur ’t uutzenden van heurspeulen, verhalen en gedichten kwaamp er vraoge naor die dinger op pepier, lichtkaans ok naor aander wark van de schrievers. Jong schrieftalent kreeg een kaans deur de opdrachten die de umroep gaf, en ok bekendere schrievers muchten mit teksten komen. Bij dat ál gebruukten zij allent mar de streektaal. Boekbesprekings gungen aover Dreintse warken, wat bij de laandelijke umroep mar enkelt ’t geval was. Van de oprichting van de RON of an trökken zodoende meer Dreintse schrievers de andacht van het pebliek as daorveur.

{mospagebreak}Het Drents Genootschap (HDG)
Opericht 12 meert 1947, steunde HDG de Dreintse literatuur of prebeerde dat in alle geval. Veurzitter H.J.Prakke wol zölfs ‘n ‘Drents Réveil’ van de grond kriegen, wat uutleup op ’n pr-campagne die niet meer veur alles op cultuur ericht was en zoveul showelementen in zuch hadde, dat er trammelant kwaamp under de oprichters van ’t genootschup.

Naor buten toe wördden de ‘brugfunctie-auteurs’ Ben van Eysselsteijn, Anne de Vries en Jan Fabricius an ’t wark ezet. In Drenthe wördden herdeinkings eholden van schrievers die al lange uut de tied waren; geslaagde schrievers wördden ehuldigd. De veurloper van HDG, de studiekring D.H.van der Scheer, was daor - in en kört nao de oorlog - mit begund. ’t Maondblad Drenthe, officieel orgaan van HDG eworden, mar - gek genogt - redactioneel onofhaankelijk ebleven, druug der niet toe bij dat de Dreintse literatuur wakker wördde, ’t réveil bleef uut.

Proza wördde der amperan in openeumen, wel veul poëzie. Dat kwaamp van een groep hiel ongelieke inzenders, die ien eigenschap mandielig hadden: traditionalisme, ok bij de begunners. Nao ’n reorganisatie bij ’t maondblad in 1954 wördden der een hiele tied niet veul gedichten meer in eplaotst. Krek in die tied hadde de redactie, as zij ewild hadden, paartie jonge dichters die mit vrije versvörms experimenteerden, plaots bieden kund. De belaangriekste ‘daod’ van HDG - de aoverdreven huldigings, de zogenuumde versperijen, niet miterekend - was, dat zij de dichtbundel ’t Diggelhoes van L.A.Roessingh uutgaven, bij gelegenheid van zien viefenzeuventigste verjaordag, in 1948. De schilder Roessingh hadde eerst um en nao zien vieftigste as dichter debuteerd. Het is dan ok gien wonder dat er in zien riempies aordig wat oldemannegiesnostalgie naor ’t Drenthe van vrogger zit. Wel komp ’t genootschap de eer toe, dat het mit de publicatie veur de eerste Dreintstalige poëziebundel ezörgd hef.

Mandieligheid

In de jaoren vieftig prebeerden streektaalactivisten in ’t Nedersaksische taalgebied de krachten te bundeln. Der wördden veul conferenties eholden en op ien daorvan hebt zij besleuten een ienheidsspelling veur alle Nedersaksische streektalen te maken: later de Vosbergenspelling enuumd. Die spelling is er ekomen, mar hiel veule lezers kunden der niet mit uut de voeten. Gien wonder, want een groot diel van de klaanksymbolen gaf te veule muite bij ‘t lezen. In Grunning wördde ’t literaire tiedschrift ’t Swieniegeltje opericht, dat humzölf kört daorop uutruup töt medium veur alle noordelijke en oostelijke dialecten. ’t Tiedschrift hef niet lange bestaon. Wel kwaamp er saamheurigheidsgevuul under de Dreintse schrievers: Dat blek wel uut de oprichting van de Drèentse Schrieverskring in 1953.

An ’t ende van de periode die dr.H.Nijkeuter in zien dissertatie behandelt, stiet de oprichting van het Dreintstalige tiedschrift Oeze Volk (1956). Dit maondblad boorde staodigiesan een gloepends grote vergaorbak an van töt dan an toe onbekend schrieftalent en gruide uut töt het blad in de streektaal mit het grootste antal abonnees in oens laand.

Neie aspecten

In de eerste tien jaor nao de oorlog kreeg de Dreintse literatuur - tumig an - neie aspecten. Die hadden mit de inhold te maken: buten de boerenroman, de volkskundige schets, het volksverhaal, het boerendrama, natuurlyriek en odes an de eigen previncie, kregen meer neimoodse underwarpen een stee. Net veur de bezetting was dat begund met ’t uutkomen van de novelle Veenkolonialen (1939) van E.C.M.Frijling-Schreuder en de roman De race (eschreven in 1940, uutegeven in 1941) van Johan Hidding.

Zölfs in de Dreintse literatuur, mit zien olderwetse genres, was ’t niet te veurkomen dat nao 1945 naor de oorlog ekeken wördde. In proza gebeurde dat in De levensroman van Johannes Post van Anne de Vries, de novelle Wèrum naor ’t darp van Roel de Lange en ’t verhaal Het verloste dorp van Johan Hidding. De oorlogspoëzie wördde eschreven deur J.M.Linthorst Homan-Staal, N.Meyboom-Veltman, Jan Naarding en Albert Dening.

Krek ien tenielstuk gunk aover de oorlog, mar wel met as ontplofbare lading de tegenstelling collaboratie - verzet: Bazuinen om Jericho van Ben van Eysselsteijn.
Bezunder neimoods waren um 1950 de underwarpen as emigratie, ruilverkaveling, uutbreidingsplannen, de euliewinning um Schoonebeek en de onteigening veur ’t anleggen van ’n industrieterrein. Singelier is, dat zij allemaole in tenielstukken veurkoomt. Daor moej wel bij bedeinken, dat zij vake allent mar de ‘couleur contemporaine’ verstarken mussen in dramatische producties mit ’t olde Romeo-en-Juliamotief.

G.H.Vocks was de twiede schriever die ’n kiend as heufdpersoon veur ’n roman keus, allewel zien Kleine Hein tusschen turfbulten en zandheuvels (1946) volgens Jan Naarding gien ontwikkelingsroman zoas Bartje was. Nei veur Drenthe was de psychologische roman Verweerde stenen (1955) van Ben van Eysselsteijn, wat speult in ’n historische en Dreintse umgeving.

De neiste stroming in de Nederlaandse literatuur van doetertied, de vieftigers, hadde invloed op de dichter Tonny van der Veen. Bij wieze van uutzundering giet het hier um vörmtechnische invloed: het experimenteren mit vrije versvörms.

Later hebt Harm Drent, Johan Hidding en Hans Heyting dat ok edaone. De leste zul der ok een veur Drenthe neie inhold an geven: erotiek.

Mar in de Dreintse literatuur bleven de boerendochter die mit de knecht trouwen wol en de boerenzeun die dezölfde plannen hadde mit de meid - tegen de zin van de olders in - eigentiedse underwarpen.

Vieftien jaor later hef Johan Hidding aover dit tiedpark ezegd: “Je wordt ouder, je blik verruimt, er is ’n ontwikkeling in de maatschappij die niet aan je voorbijgaat. De streekroman was een afspiegeling van de tijd, met een zekere beperktheid. En dan bedoel ik niets ten kwade te zeggen aan het adres van streekromanschrijvers. Tegenwoordig heeft ieder mens zijn grenzen verruimd, verder gekeken dan de eigen, vertrouwde omgeving.”

Of dizze optimistische kiek deur de feiten understeund wördt, zal wiedere literatuurstudie leren moeten.

Geschiedenis van de Drentse literatuur 1816-1956 van Henk Nijkeuter